Jare Gody – Wiosenne święto Słowian

Etymologia i nazewnictwo

Jare gody, Jare święto, Święto Jaryły/Jarowita

~jary:
1. « siany na wiosnę, wiosenny», PWN, SJP;
2. «krzepki, dziarski», PWN, SJP;

~gody:
1. « uroczystości weselne», PWN, SJP;
2. « okres poprzedzający u zwierząt kopulację», PWN, SJP;
3. « o jubileuszu (dwudziestopięciolecia, pięćdziesięciolecia, siedemdziesięciopięciolecia)», PWN;
4. Gody daw. «święta Bożego Narodzenia i okres od Bożego Narodzenia do Trzech Króli».

Na zimę trzeba gęściej, a na jar rzedziej siać.
Jakub Kazimierz Haur, Ekonomika ziemiańska generalna, 1693 r.

Ani zasiał na zimę, i na jarz,
Jakom nie pobrał Janowi jerzyny z pola siłą.
Zapiski i roty polskie z XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej,
wyd. W. Kuraszkiewicz, A. Wolff, 1950 r.

Stary, ale jary, lepszy czasem od młokosa
Aleksander Fredro, Pan Jawialski, 1834 r.

-Tak. Zaproponował nasze gody.
Gody? – Will przenosi wzrok na mnie. – Czyli ślub?
Sophie Jordan, Niewidzialna, 2012 r.

„- Akurat. I tak nie zagłuszę tych twoich specjalnych „kroków leśnego zwierza” – prychnął Ochrypły Głos. – Jakby dwa napalone jelenie urządziły sobie gody.
Maria V. Snyder , Siła trucizny, 2012 r.

Jaryło i jego przeszłość

Jaryło to bóstwo słowiańskie, a ślady jego kultu odnaleziono na terenach Słowiańszczyzny połabskiej: w pomorskiej Wołogoszczy (Wołgast) i w Obli (Havelberg) – grodzie nadłabskich Brzeżan. Ich zwyczaj, opisany w żywotach świętego Ottona z Bambergu, świadczy o tym, że było to bóstwo wojenne. W świątyni tego plemienia wisiała tarcza obita złotymi blachami, którą wynoszono tylko na czas wojny jako wróżbę zwycięstwa (symbolika tarczy jako przedmiotu wojny była popularna również w Rzymie, gdzie czczono Marsa).

Część badaczy doszukuje się związku Jaryły z połabskim Jarowitem. Według Aleksandra Gieysztora analogiczną budowę imion Jarowit i Świętowit należy potraktować jako związek ich obu z Perunem. Kolejnym uzasadnieniem mają być ich kompetencje wojskowe.

W pewnym tekście, spisanym w Białorusi w roku 1846, Jaryło jest przedstawiany jako bosy młodzieniec ubrany w białą szatę, który w prawej ręce trzyma ludzką głowę, a w lewej kłosy żyta. Siedzi on na białym wierzchowcu, a na głowie ma wieniec z ziół. Obraz ten jest zgodny z etymologią słowa Jar «krzepki, wiosenny».

Obrzęd ku czci Jaryła odprawiany był 27 kwietnia, kiedy to dokonywano pierwszej, wiosennej orki. Jedna z dziewcząt przebierana była za powyższe bóstwo i sadzana na białym koniu przywiązanym do słupa. Pozostałe panny śpiewały do jej:

Włóczył się Jaryło,
Po całym świecie.
Rodził żyto w polu,
Płodził ludziom dzieci.
A gdzie on nogą,
Tam żyto kopą.mn
A gdzie on na ziarnie,
Tam kłos zakwitnie.

Biel jest symbolem czystości, świeżości oraz światła, które kojarzą się z wiosną. Podobne skojarzenia budzą w nas wieńce z ziół lub kwiatów. Według Gieysztora, ludzka głowa jest nie tylko znakiem walki i zwycięstwa, ale również triumfalnym krokiem, a bezpośredni kontakt z ziemią mają zapewnić bose stopy.

W niektórych podaniach napotyka się na przeciwstawienie Młodego Jaryły Staremu Jaryle, który swoje miejsce w świecie oddaje konkurentowi. Jaryło umierał wraz z nadejściem lata, wtedy to młode mężatki sporządzały kukłę wyobrażającą bóstwo i urządzały mu symboliczny pogrzeb.

Odpowiednikiem Jaryły w religii chrześcijańskiej jest św. Jerzy, legendarna postać, która miała pokonać smoka. Jego święto obchodzone jest 23 kwietnia i, podobnie jak Jaryło, jest patronem rolnictwa i plonów.

Święty Jerzy i smok, Gustave Moreau
Święty Jerzy i smok, Gustave Moreau

Znaczenie Jarych godów

Po wielu miesiącach skutych mrozem, nadchodzi wiosna. Czas ten jest przebudzeniem dla Matki Ziemi oraz wszystkich jej podopiecznych. Dla pradawnych Słowian oznaczał wznowienie prac w polu i w obejściu. Oto kończył się okres monotonnej diety składającej się ze zebranych późnym latem oraz wczesną jesienią pokarmów. Podczas ostatnich dni zimy Słowianom doskwierał głód z powodu kończących się zapasów, tym bardziej więc wiosna wprowadzała radość w serca naszych przodków.

Również współcześnie zapowiedzią wiosny jest święto Szczodrych godów, po którym skracają się noce na korzyść dni, niemniej dopiero święto Jaryły przepędza Marzannę (boginię lub demona) stanowiącego zimę i śmierć.  To również czas wzmożonych rytuałów magicznych, które mają na celu zakończenie mrozów, zadbanie o jakość przyszłych plonów oraz wprowadzenie dobrej energii do domów.

Zarówno w zamierzchłej przeszłości jak i obecnie, Słowianie wyczekują trzech istotnych zdarzeń, które mają miejsce na przestrzeni marca i kwietnia. Są to: przepędzenie Marzanny poprzez spalenie jej lub utopienie, nadejście Jaryły (lub pokonanie starego Jaryły przez młodszego konkurenta) oraz wybudzenie Peruna, czemu ma towarzyszyć pierwszy grzmot. To za jego pomocą gromowładny bóg napełnia Mokosz życiodajnym nasieniem, aby mogła ponownie rodzić plony.

Pisząc ten artykuł z uśmiechem na ustach wspominam swoje dzieciństwo, kiedy rodzice namawiali mnie do biegania w pierwszy marcowy deszcz po podwórku, abym urosła. Co roku natomiast moja mama informuje mnie, że nastała wiosna, gdy przez moją miejscowość przejdzie pierwsza, pozimowa burza. Niestety, rodzice zapytani przeze mnie o pochodzenie tych mądrości ludowych, nie potrafią udzielić mi odpowiedzi, co świadczy o zapomnieniu źródeł naszej tradycji, jednakże pomimo upływu czasu oraz zmian kulturowych, w niektórych społecznościach zachowały się jej fragmenty.

Przygotowania i obrzęd

Niegdyś przygotowania do Jarych rozpoczynały się już z początkiem marca, poprzez przywoływanie wiosny, tj. rozpalanie ognia na wzgórzach i szczytach gór.  21 marca dokonywano przepędzenia Moreny poprzez topienie lub spalanie jej symbolu – słomianej kukły, tradycja ta kultywowana jest zresztą do dzisiaj. Wydarzeniu temu towarzyszyły grzechotki, śpiew, trzaskanie z batów oraz gra na wszelakich instrumentach. Chodzono również z gaikiem, co do tej pory obchodzone jest w Polsce.

Gaik (Maik, Nowe Lato) to ozdobiona gałązka sosnowa lub całe drzewko. Współcześnie w niektórych regionach na czubku przymocowywana jest lalka lub obok gaiku idzie przyodziana kobieta, nazywana królową. Kobiety wędrują od domu do domu śpiewając i składając życzenia. W mojej wiosce zbierają datki na miejscową szkołę lub ochotniczą straż pożarną. W zamian za wsparcie odrywają kawałek gałązki, który umieszcza się w pobliżu drzwi w celu chronienia domostwa.

W Religii Słowian Andrzeja Szyjewskiego czytamy, że chodzono „(…) z kurem – kogutem, czyli solarnym ptakiem, wieszczącym nowy dzień i zarazem zmartwychwstanie, a jednocześnie symbolem jurności”.

W okolicach 27 marca witał Jaryłę korowód dziewcząt z jedną na czele, przebraną za bóstwo [więcej w części Jaryło i jego przeszłość]. Okres Jarego święta był uzależniony od faz księżyca; trwał do pierwszej wiosennej pełni. W tym czasie młodzi wyruszali w poszukiwaniu wierzbowych i leszczynowych witek, z których następnie przygotowywano wiechy. Aby przepędzić stare wietrzono i porządkowano domy oraz szykowano świeże odzienie. Obchodzono również gospodarstwa i okadzano je ziołami. Gospodynie piekły kołacze oraz malowały lub skrobały jajka – zarówno w przeszłości jak i obecnie pisanki oraz kraszanki stanowią symbol odrodzenia. Wśród Słowian to znak odrodzenia życia na Ziemi, cykliczności natury. Jajka są symbolem nie tylko cykliczności, ale również dobrej energii. W niektórych częściach świata znachorzy toczą je po ciałach chorych, aby zdjąć z nich klątwy i napełnić zdrowiem.

Kulminacją Jarych Godów były uczty, które odbywały się na świętych wzgórzach. Łączono je z igrzyskami, tańcem oraz śpiewem. Ludzie obdarowywali się nawzajem ozdobionymi jajkami oraz dzielili kołaczem. Następnego dnia myto się w świętej wodzie, aby dokonać aktu oczyszczenia. To nie była jednak jeszcze dawna forma Śmigusu (Śmigusem niegdyś nazywano rytuał polegający na uderzaniu się nawzajem rozkwitłymi witkami, co miało nadać krzepy oraz zdrowia. Z czasem oba zwyczaje połączono w jeden). Słowianie wykazywali niezwykłą pamięć o przodkach, darzyli ich ogromnym szacunkiem, dlatego i tym razem o nich nie zapominali. Wieczorem udawali się oni na miejsca pochówku zmarłych (kurhany), gdzie składano im ofiary w formie jadła oraz napitków.

Obecnie święto Jarych Godów jest obchodzone przez rodzimowierców słowiańskich 21 marca i z powodów praktycznych, trwa znacznie krócej. Święci się głównie Mokosz i Peruna, ponieważ postać Jaryły nie zachowała się tak silnie w kulturze. Na ogół palony jest święty ogień, do którego składane są obiaty. Współczesna forma tego święta uzależniona jest od żercy oraz decyzji członków danej grupy.

Pokonać Marzannę

Marzanna (Mora, Morana, Morena, Marena, Śmiertka, Śmierć, Śmiercicha) to demon lub bogini, możliwe że jedno z wcieleń Mokoszy (Marzanna – Dziewanna, śmierć – życie). Według badań naukowców, Marzanna miała niegdyś większe znaczenie, niż obecnie. Była nie tylko „bardziej złowrogim” wcieleniem Matki Ziemi, ale również władczynią życia i śmierci oraz patronką urodzajów. Istnieje pewna zatarta i niewyraźna granica pomiędzy Dziewanną i Marzanną.

Miała ona patronować również czarom i wojnie, a także przodkom w zaświatach. Jej symbolami był wieniec lub wianek, ubiór panny młodej, korale, złote jabłko oraz złoty klucz otwierający nowy etap życia na ziemi lub bramy zaświatów.

Przed świętem Jaryły przygotowywano kukłę, na ogół ze słomy. Ubierano ją w suknie i wieszano na niej kolorowe wstążki. Tak przygotowaną noszono do każdego domu, podtapiając ją w każdym nadarzającym się momencie. Następnie palono ją lub wrzucano do rzeki. Podczas rytuału śpiewano:

Płyń Marzaneczko do Pryski, przynieś nam bezrok szybki.
Płyń Marzaneczko do Brzega bo cię tam Jaśkowi potrzeba.
– śląska pieśń marzannowa, Opole / Gosławice 1877 r.

A w inne pieśni możemy usłyszeć takie słowa:

Hej, Marzanno miła, gdzieś ty klucze dała?
Co byś [zielone] pola nimi otwierała?
Marzanno krasna, kajś ty gęsi pasła?

Pod góreczką z [Jasiem] Robeneczkiem, aż se ziemia trzasła,
aby trawa rosła, zielona trawa, aż po kolana.

A wy dzieweczki wijcie wianeczki,
z modrych fiołków i białej różeczki.
– XIX wieczne pieśni marzannowe Moraw i Śląska. 
A sthąd ieszcże dziś ten obycżay maią w wielkiey Polsce y w Sląsku
iż siódmego dnia Márca thopią Marzanę vbrawszy iako niewiastę wyszedszy
ze wsi spiewając: Smierć sie wije po płothu szukaięcy kłopotu […] Zwali tego
bałwana Marzana, tak bym rzekł, że to był bóg Mars, jako Ziewana Diana.
– kroniki Marcina i Joachima Bielskich, 1564-1597 r.

Czyn ten miał zakończyć okres zimowy i zapewnić dobre plony w zbliżającym się sezonie. [Dokładny opis Marzanny pojawi się w osobnym artykule ze względu na ilość informacji.]

Jare Gody a Wielkanoc

Jare Gody to święto słowiańskiego boga Jaryły, który jest ucieleśnieniem wojny oraz wiosny. Ma za zadanie uczcić nowy etap, w który wchodzi Matka Ziemia (Mokosz). Słowianie w ten sposób celebrują nadejście wiosny.

We wszystkich religiach natywnych dostrzegamy, że obrzędy ściśle związane są z naturą. Można więc wysnuć wniosek, że święta nie są z założenia poświęcone samej istocie boskiej, ponieważ to przyroda charakteryzuje istoty wyższe i nadaje im odpowiednie cechy – nie odwrotnie. W wyniku chrztu Polski (14 kwietnia 966r.) doszło do stopniowego wykorzeniania kultów słowiańskich i zastępowania ich chrześcijańskimi.

Wielkanoc (Wielka niedziela, Zmartwychwstanie pańskie) to święto, które oficjalnie zostało przyjęte przez Kościóły chrześcijańskie i stabelaryzowane w czasie Soboru Nicejskiego w 325 roku n.e., ale jego obchody sięgają już 170 r. n.e., gdzie miały miejsce w Rzymie.

Wielkanoc to również czas radosny dla chrześcijan, ponieważ dochodzi do najważniejszego cudu, który pozwala ludziom dostąpić zbawienia. Jezus Chrystus, który jest jednym z trzech wcieleń Jahwe, umarł na krzyżu, aby odkupić grzechy wszystkich bliźnich. Następnie został złożony w grobie, aby niedługo po tym zmartwychwstać. Nie będę bardziej zagłębiać się w zagmatwaną historię tego wydarzenia. Pragnę tylko przedstawić jak zmienia się znaczenie symboli w zależności od religii.

Porównanie symboliki i zwyczajów

Symbol/zwyczaj

Jare gody

Wielkanoc

Wokół czego skupione jest święto

Nadejście wiosny, przepędzenie Moreny, nadejście Jaryły, budzenie Peruna, zapłodnienie Mokoszy przez Peruna, co stanowi symbol przebudzenia ziemi. (natura).

Śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa, odkupienie win i grzechów ludzi, możliwość dostąpienia zbawienia, otwarcie niebios (istoty boska oraz słabość człowieka)

Czas trwania

Uzależniony od faz Księżyca.
Przygotowania trwały od początku marca. Za początek obrzędów można przyjąć 21 marca. Świętowanie trwało do pierwszej niedzieli, po pierwszej wiosennej pełni Księżyca.

Cały okres trwa 50 dni aż do Zesłania ducha świętego.
Tzw. Oktawa wielkanocna trwa przez 8 dni od I Niedzieli wielkanocnej do Niedzieli Miłosierdzia Bożego.

Jaryło

Bóstwo Słowian symbolizujące wojnę i wiosnę.

Odpowiednik – święty Jerzy, nazywany Jerzym Zwycięzcą.

Topienie Marzanny

Przepędzanie zimy
(21 marca).

Zachowane tylko w tradycji ludowej jako symbol zakończenia zimy (21 marca).

Śpiew, taniec, hałasowanie

Przepędzanie zimy, witanie wiosny. Kultywowane szczególnie od 21 marca (topienie Moreny), następnie przez cały okres obrzędowy.

Po Zmartwychwstaniu kończy się okres postu i zadumy, można rozpocząć zabawy.

Ogień

Symbol solarny, utożsamiany ze Swarogiem. Palenie ogni miało zaprosić wiosnę, przyśpieszyć jej nadejście. Jest to również symbol oczyszczenia.

Znak Chrystusa- światłości pokonującej mrok.

Woda

Symbol oczyszczenia.

Symbol oczyszczenia i życia nadprzyrodzonego.

Bicie się witkami/ Śmigus

Oczyszczenie ciała i ducha, zdobycie siły i zdrowia.

Oczyszczenie z grzechów.

Jajko

Symbol odradzającego się życia oraz dobrej energii.
Dzieli się nimi podczas składania życzeń.

Symbol zmartwychwstania Jezusa Chrystusa.
Dzieli się nim jak opłatkiem w święto Bożego Narodzenia.

Chleb

Symbol dostatku i pomyślności, ale także mądrości, gościnności i płodności.

Podobną symboliką cechuje się kołacz. Jego okrągły kształt może przywodzić na myśl Słońce.

Symbolizuje Chrystusa będącego chlebem życia dla chrześcijan

Wędlina, kiełbasa, szynka i inne

Symbol dostatku i pomyślności.

Symbolizuje zdrowie, dostatek materialny i płodność.

Chrzan

————

Pokonanie goryczy męki Chrystusa

Sól

Oznaka bogactwa.

Symbolizuje oczyszczenie, prostotę i prawdę.

Słodka babka, ciasto

Patrz: chleb

Symbol umiejętności i doskonałości

Baranek

————

Symbol posłusznego Chrystusa i przezwyciężenie zła. 

Bukszpan

Wszelka roślinność zielona była symbolem odrodzenia i nadziei.

Symbol świata, przyrody

Zajączek

————

Obecnie symbol wiosny i życia. Pochodzi z Niemiec

Ser

————

Symbol przyjaźni. Związek człowieka z naturą.

Ocet

————

Symbol męki

Masło

Ubijanie masła mogło symbolizować akt seksualny lub powstanie nowego życia w łonie kobiety

Symbol dobrobytu.

Okadzanie domów i wietrzenie ich, sprzątanie

Przepędzanie starego, aby mogło nadejść nowe. Witanie wiosny, zaklinanie szczęścia, zdrowia i dostatku.

Traktowane jako normalną czynność domową.

Odwiedzanie zmarłych na grobach

Silnie zakorzenione w tradycji słowiańskiej. Praktycznie każdy obrzęd związany był z tą praktyką.

Kultywowane przez niektórych podczas Wielkanocy.

  • Brak informacji w dostępnych źródłach oznaczają poziome linie.

Na zakończenie

Niech okres Jarych Godów będzie nie tylko świetną zabawą i celebrowaniem nadchodzących cieplejszych dni, ale tak jak wśród pradawnych Słowian, czasem wspominania przodków, którzy czcili i kochali otaczający ich świat.

Pozwólmy się nieść wiosennemu wiatru. Wyjdźmy z domów, odejdźmy od komputerów i telewizorów. Nie musimy urządzać uczt, aby świętować. Wystarczy na chwilę się zatrzymać. Zabierzmy naszych bliskich na spacer czy jedźmy w góry. Wylogujmy się z portali społecznościowych, a zalogujmy się do życia.

Zamiast spoglądać w ekrany monitorów – spójrzmy w niebo, dostrzeżmy otaczający nas świat, choćby różnicę pomiędzy zimowym a wiosennym trelem ptaków. Gdy ziemia budzi się do życia i my obudźmy się z letargu. Żyjmy, cieszmy się i podziwiajmy, bo oto otrzymaliśmy wielki skarb, z którego nie zawsze należycie korzystamy. A gdy pewnego dnia nadejdzie Morena, niech żałuje, że odbiera światu tak piękną ozdobę jaką będziemy stanowić.

Niech grają, skoro potrafią


Jar – Jaryło


Zdrawica – Jaryło


Ярило – Jarilo (pieśń rosyjska)


Arkona – Yarilo


Joryj Kłoc – JARYŁO

Bibliografia

  • Jerzy Strzelczyk: Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian. Poznań: Rebis, 2007, s. 85. ISBN 978-83-7301-973-7.
  • Andrzej Szyjewski: Religia Słowian. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2003, s. 118-122. ISBN 83-7318-205-5.
  • Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2006,s.134-135.ISBN 83-235-0234-X.
  • T. Ciołek, J. Olędzki, A. Zadrożyńska, Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1976, s. 151-167.
  • Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2006. ISBN 83-235-0234-X.
  • J. Pośpiech, Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1987.
  • Zofia Staszczak, Śląska forma Marzanny i Gaika na tle porównawczym, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1964.
  • http://monitorpolskislowian.iq24.pl/default.asp?grupa=216556&temat=213012

 

Autorzy:

Pisała Karolina Lisek
Korekty Magdalena Basiak