Kolędowanie

Kolędowanie to przepiękny zwyczaj związany z zimowym świętem, kultywowany dalej w wielu polskich domach. Współcześnie wiele osób łączy kolędę z Bożym Narodzeniem. Jednak ta tradycja sięga korzeniami do czasów przedchrześcijańskich.

 

Kolęda (inaczej kolada, koleda, kaleda) to nazwa dawnego obrzędu ludowego związanego z obchodami Szczodrych Godów.  Kolędnicy, często przebrani za postacie zwierząt, obchodzili wszystkie domy śpiewając pieśni życzące, które chwaliły nowo narodzone Słońce, Bogów i upraszały wszelką pomyślność. Pominięcie któregoś gospodarstwa było uznawane za złą wróżbę. Wykonywane podczas kolędy pieśni nazywało się również kolędą lub szczodruszkami.  Kolędnicy za swoje dobre życzenia dostawali od odwiedzanych gospodarzy drobne podarunki. Termin kolędy wywodzi się najprawdopodobniej od słowa „calendae” co w języku łacińskim oznacza „pierwszy dzień miesiąca”. Niektóre teorie mówią o związku tej  nazwy z wyrazem „koło” i wskazują na cykliczny charakter tej tradycji oraz silną więź z zaczynającym się nowym rokiem. W nielicznych publikacjach można znaleźć także wzmiankę, jakoby kolęda miała być imieniem rodzimego bóstwa, któremu obrzęd ten miał być poświęcony.

 

Jakie tradycje i wierzenia były z kolędą związane?

Kolędnicy chodzili z gwiazdą, która miała nawiązywać do nowego narodzenia Słońca. Za to dostawali ser, masło, ciasto lub jaja. Samą gwiazdę niosła postać gwiazdora.

Kolęda, poza samym świętowaniem Szczodrych Godów, miała na celu zapewnienie sobie wszelkiej pomyślności, urodzaju oraz płodności. Dlatego też kolędowano w przebraniach zwierząt bądź z samymi zwierzętami, które – według wierzeń – miały zapewnić upragniony dobrobyt. Za jakie stworzenia się przebierano? Były to między innymi: żuraw lub bocian, które miały zwiastować nadejście wiosny, turoń, włochaty i rogaty potwór, który rozpoczynał kolędowanie od figli, kłapania paszczą oraz straszenia kobiet i dzieci. Następnie padał na podłogę, a chwilę później następowało cucenie turonia, dmuchanie mu w pysk, masowanie go, czy nawet pojenie wódką. Turoń oczywiście ożywał, a cała tradycja z nim związana nawiązuje do cyklu wegetacyjnego i jego niedalekiego ożywienia na wiosnę.

Podobną tradycją był obrzęd podkoziołka, czy postać kozy. By zapewnić sobie urodzaj, tańczono wokół niej. W naszej kulturze zachowała się też jedna ze śpiewanych przy tym przyśpiewek: Gdzie koza rogiem, tam żyto stogiem; gdzie koza nogą tam żyto kopą; gdzie koza chodziła, tam żyto rodziło. Postać kozy wchodziła do izby, a następnie wyrażała strach przed Dziadem i śmiercią. Chwilę później następowało przedstawienie jej śmierci oraz ożywienia, co było swoistym nawiązaniem do narodzin Słońca.

Czasami obnosiło się również i wilka, by symbolicznie się z nim zjednać. Innymi postaciami spotykanymi w kolędzie były niedźwiedź, baran, kogut, później dołączyły do nich też Dziad, Baba oraz Śmierć.

    

Przykładowe kolędy:

 

Kolęda Bogi

Bogi!
Daliście nam śpiewne głosy
by Was chwalić pod niebiosy
Cośmy ongi Was praszali
tośmy wiele otrzymali!

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
wdzięczność i podziękę!

Mija roczek, ku nadziei
rośnie dzień, miesiąc się bieli
Zatem i dzisiaj praszajmy
w ogień my trzebę składajmy!

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
prośbę i nadzieję!

Bogi!
Daliście nam śpiewne głosy
by Was chwalić pod niebiosy
Prosim my Was dobre Bogi
zejdźcie w nasze skromne progi!

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
wdzięczne powitanie!

Mija roczek, ku nadziei
rośnie dzień, miesiąc się bieli
Stół na sianie zastawiajmy
Snop i jodłę ubierajmy

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
zdrowie i dostatek!

Bogi!
Daliście nam śpiewne głosy
by Was chwalić pod niebiosy
Grumadki my zapalajmy
Dziady Na ucztę praszajmy

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
pamięć i pochwałę!

Mija roczek, ku nadziei
rośnie dzień, miesiąc się bieli
Jelenia my powitajmy
kozła i kura spraszajmy

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
wdzięczne powitanie!

Bogi!
Daliście nam śpiewne głosy
by Was chwalić pod niebiosy
Wróżbę z ziaren poczyniajmy
Wycie wiatru odczytajmy!

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
prośbę i nadzieję!

Mija roczek, ku nadziei
rośnie dzień, miesiąc się bieli
Nyję ogniem żegnajmy
Swarożyca witajmy!

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
wdzięczne powitanie!

Bogi!
Daliście nam śpiewne głosy
by Was chwalić pod niebiosy
Miód i kołacz spożywajmy
by nie brakło upraszajmy!

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
prośbę i nadzieję!

Mija roczek, ku nadziei
rośnie dzień, miesiąc się bieli
Dziadów dziś już pożegnajmy
Wiarę przodków wychwalajmy

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
słowa pożegnania!

Bogi!
Daliście nam śpiewne głosy
by Was chwalić pod niebiosy
Bogom wdzięczność wyśpiewajmy
i do piru zasiadajmy!

Głośno razem zaśpiewajmy
w pieśni słowa pochwytajmy
wiarę i nadzieję!
Oby!Oby!Oby!

 

 

Kolęda o Bożycu
Bożycu! Bożycu!
Młody Królewicu!
Weź że we władanie
świata każdy kraniec! x2

Zważ że Nyja stary
Wisi u powały
Korpus już ma suchy
żywot jego kruchy!

Bożycu! Bożycu!
Świata Królewicu!
Usłuchaj wołanie
czyń swe sprawowanie!

Zważ nocy ubywa
dzionka wciąż przybywa
Słonko wnet utuli
łono Twej Matuli!

Bożycu! Bożycu!
Ludzi królewicu!
Do Ciebie wołamy
Stoły nakrywamy!

Wejdź że między ludzi
każdy z nas się trudzi
ulżyj nam Bożycu
Boski Królewicu!

Mamy dla Cię dary
słowa pełne chwały
sprzyjaj nam Bożycu
Ludzi Królewicu!

Są tu z nami Dziady
każdy z nich jest rady
panuj nam Bożycu!
Świata Królewicu!

A gdy noc zmaleje
słonko świat zaleje
spójrz na łan Bożycu!
Ziemi Królewicu!

Bożycu! Bożycu!
Słodki Królewicu!
My Cię ugaszczamy!
łaski upraszamy!

 

 

Bibliografia

 

http://www.bogowiepolscy.net/koledy-na-swieta.html

https://www.slawoslaw.pl/niech-slowianin-pamieta-czym-byla-dawna-koleda/

https://web.facebook.com/rodzimowierstwo/posts/124291451066030?_rdc=1&_rdr

http://www.rodzimawiara.org.pl/ksiaznica/artykuly/26-pogaskie-boe-narodzenie.html

 

Grafika źródła

Turoń: https://historiamniejznanaizapomniana.wordpress.com/2015/12/30/turon-kolednicza-maszkara/
Swaróg: http://patrimonium-europae.org/2013/02/15/maxim-kuleshov/

 

Autor: Anna Strączyńska

Redakcja tekstu: Marta Tęgowska